कृतज्ञतेचा विरोधाभास
भारतीय संस्कृतीत एक म्हण शतकानुशतके जिवंत आहे कुणीही पहिल्यांदा कुणी म्हटली हे आता आठवत नाही, तरी ती तितकीच टोचत राहते.
गरज सरो, वैद्य मरो.
ऐकताना ती क्रूर वाटते. जवळजवळ अमानुष. पण प्रत्येक प्राचीन म्हणीसारखीच, ती प्रत्यक्षात वैद्यांविषयी नाहीच ती आपल्या स्वतःविषयी आहे. ती आपल्या सभ्यतेच्या सर्वांत जुन्या आणि सर्वांत अस्वस्थ करणाऱ्या सवयीवर बोट ठेवतेः ज्यांच्यावर आपण सर्वाधिक अवलंबून असतो, त्यांनाच आपण सर्वांत आधी विसरतो.
आपण चमत्काराचा गौरव करतो आणि त्यामागील दशकानुदशकांची तपश्चर्या विसरतो. आपण जीव वाचल्याचा आनंद साजरा करतो पण तो जीव वाचवण्यासाठी हजारो अपयश गिळलेल्या, असंख्य रात्री जागून काढलेल्या आणि स्वतःचे आयुष्य पणाला लावलेल्या माणसाकडे आपली नजरही जात नाही.
कृतज्ञतेचे आयुष्य कदाचित आपल्या गरजेइतकेच असते. गरज संपली, की आठवणही संपते.
बहुधा हीच माणुसकीची सर्वांत जुनी शोकांतिका आहे.
“गरज सरो, वैद्य मरो” – या म्हणीतली क्रूरता वैद्यांविषयी
कधीच नव्हती. ती एक आरसा होती.
जे सतत यशस्वी असते, ते अदृश्य होते
दररोज सकाळी आपण एका बटणावर हात ठेवतो आणि अंधार क्षणात प्रकाशात बदलतो. त्या क्षणी थॉमस एडिसन, निकोला टेस्ला किंवा वीज माणसाळवणारे असंख्य अज्ञात अभियंते आपल्या मनात येत नाहीत.
नळ उघडला की स्वच्छ पाणी वाहू लागते त्यामागे किती अभियंते, नगररचनाकार आणि कामगार उभे आहेत, याचा विचारही आपण करत नाही. आपण पुलावरून निर्धास्त चालतो, विमानात बसतो, शस्त्रक्रियेसाठी ऑपरेशन थिएटरमध्ये प्रवेश करतो आणि हे सर्व सुरक्षित पार पडेल, अशी आपली सहज अपेक्षा असते.
ही कदाचित यशाची किंमत आहे. एखादी व्यवस्था जितकी अधिक विश्वासार्ह होते, तितकी ती नजरेआड जाते.
विश्वासार्हता हीच तिची अदृश्यता बनते.
वीज गेली की आपण संतापतो; अखंड वीज मिळाल्याबद्दल कधी आनंद साजरा करत नाही. विमान अपघात झाला की जगभर बातमी होते; दररोज लाखो विमानप्रवास सुरक्षित होतात, त्याची एक ओळही छापली जात नाही. रुग्णालयात गुंतागुंत झाली की चर्चा होते; हजारो रुग्ण सुखरूप घरी परततात, त्याची दखलही घेतली जात नाही.
समाजाची स्मृती विलक्षण निवडक असते ती अपयश लक्षात ठेवते, यश मात्र गृहीत धरते.
जबाबदारीचे एकाकीपण
रुग्ण अवघड शस्त्रक्रियेनंतर सुखरूप घरी गेला, तर लोक सहज म्हणतात -“ऑपरेशन यशस्वी झाले.” या वाक्याला कर्ताच नसतो. यश जणू सगळ्यांचे असते – रुग्णालयाचे, औषधांचे, नशिबाचे.
पण रुग्ण दगावला, तर वाक्याचा चेहराच बदलतो
“डॉक्टरांनी काय केले?”
अपयशाला नेहमी एक पत्ता असतो. यशाला बहुतेक वेळा नसतो
ऑपरेशन थिएटरमध्ये प्रवेश करणारा प्रत्येक शल्यविशारद हातात फक्त शस्त्रक्रियेची साधने घेऊन जात नाही तो एका कुटुंबाची आशा घेऊन आत जातो, आणि आपल्या प्रत्येक निर्णयाची संपूर्ण नैतिक जबाबदारी घेऊन आत जातो. प्रत्येक चिरा अनिश्चिततेत घेतलेला निर्णय असतो. प्रत्येक गुंतागुंत दोन जखमा करून जाते एक रुग्णाच्या शरीरावर, दुसरी शल्यविशारदाच्या मनावर. रुग्णाची जखम काही दिवसांत भरते. शल्यविशारदाच्या मनावरील काही जखमा आयुष्यभर भरत नाहीत.
सुमारे अडीच हजार वर्षांपूर्वी हिप्पोक्रेटिस यांनी लिहिले जीवन अल्प आहे, कला विशाल आहे, संधी क्षणभंगुर आहे, अनुभव फसवणारा आहे, आणि योग्य निर्णय घेणे अत्यंत कठीण आहे. आजही त्या वाक्यात एक अक्षरही बदलण्याची गरज वाटत नाही.
कारण वैद्यक हे निश्चित उत्तरांचे शास्त्र नाही. ते अनिश्चिततेत योग्य निर्णय घेण्याची कला आहे. आणि समाजाला अनिश्चितता मान्य नसते – त्याला फक्त परिणाम दिसतो.
“यश सामूहिक ठरते. अपयश मात्र वैयक्तिक बनते- आणि
त्या एकाकीपणातच खरी जबाबदारी राहते. “
हात धुण्याचा गुन्हा
शल्यविशारदाची ही कहाणी अपवाद नाही. ती मानवी इतिहासाची पुनरावृत्ती आहे – आणि हा इतिहास नेहमी एकाच पद्धतीने उलगडतोः माणूस काळाच्या पुढे जातो, समाज त्याची थट्टा करतो, मग विरोध करतो, आणि अखेर त्याच्याशिवाय जगणे अशक्य होते. इतिहास बदलतो. इतिहास घडवणारा माणूस मात्र विस्मृतीत जातो.
१८४७ साली व्हिएन्नातील तरुण प्रसूतीतज्ज्ञ इग्नाझ सेमेलव्हाइस यांनी एक साधे निरीक्षण केले- डॉक्टर प्रसूती करत असलेल्या वॉर्डमध्ये मातामृत्यूचे डॉक्टर प्रमाण दाईंच्या वॉर्डपेक्षा कितीतरी जास्त होते. कारण शोधले शवविच्छेदन करून थेट प्रसूती कक्षात जात, हातांवरील अदृश्य जंतू मातांना मृत्यूकडे ढकलत होते. उपाय साधा होता हात धुवा. मृत्यूदर निम्म्याहूनही कमी झाला.
गौरव होईल असे वाटले. उलट झाले. त्यांची खिल्ली उडवली गेली. “आमच्या हातांनी रोग पसरतो?” त्यांना वेडा ठरवून मनोरुग्णालयात डांबण्यात आले आणि तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.
आज जगातील प्रत्येक शल्यविशारद ऑपरेशनपूर्वी हात धुतो. सेमेलव्हाइस बरोबर ठरले. ते पाहण्याचे भाग्य मात्र त्यांना लाभले नाही. समाजाने कल्पना स्वीकारली. माणूस विसरला.
रक्ताने माखलेला कोट
आज निर्जंतुकीकरणाशिवाय शस्त्रक्रिया करण्याची कल्पनाही अशक्य वाटते. पण एकेकाळी रक्ताने माखलेला ऑपरेशनचा कोट अनुभवाचे प्रतीक मानला जात असे शल्यविशारद अभिमानाने तोच कोट पुन्हा पुन्हा घालत, आणि -संसर्ग नियतीचा भाग मानला जात होता.
जोसेफ लिस्टर यांनी कार्बोलिक अॅसिड वापरून निर्जंतुकीकरणाची संकल्पना मांडली, तेव्हा त्यांचीही खिल्ली उडवली गेली. “इतका त्रास कशाला?”
आज जगभरातील प्रत्येक ऑपरेशन थिएटर लिस्टरच्या विचारांवर उभे आहे. त्यांच्या नावाने कोणी टाळ्या वाजवत नाही- कारण त्यांचे यश इतके पूर्ण झाले आहे, की ते आता आपल्याला दिसतच नाही.
गायीची शिंगे आणि स्वतःवरचा प्रयोग
एडवर्ड जेनर यांनी देवीपासून संरक्षणासाठी लसीकरण सुचवले, तेव्हा वर्तमानपत्रांत व्यंगचित्रे छापली गेली – लस घेतलेल्या माणसांच्या डोक्यावर गायीची शिंगे उगवतील, असे दाखवले गेले. भीतीला विज्ञानापेक्षा जास्त बाजार होता. आज देवी हा रोग पृथ्वीवरून नष्ट झाला आहे, अब्जावधी जीव वाचले – आणि लस इतकी सामान्य झाली की जेनर असामान्य उरले नाहीत.
१९८० च्या दशकात बॅरी मार्शल यांनी मांडले की पोटातील अल्सर ताणतणावामुळे नव्हे, हेलिकोबॅक्टर पायलोरी या जिवाणूमुळे होतो. कोणीही मानायला तयार नव्हते. शेवटी त्यांनी स्वतःच त्या जिवाणूंचे द्रावण पिऊन स्वतःला आजार करून घेतला स्वतःला रुग्ण बनवले, जेणेकरून जगाला सत्य पटावे. वर्षांनंतर त्यांनाच नोबेल पुरस्कार मिळाला.
इतिहासात हा नियम पुन्हा पुन्हा दिसतो सत्य आधी उपहास सहन करते, मग विरोध, आणि शेवटी पाठ्यपुस्तक बनते.
“सत्य प्रथम हसण्यावारी नेले जाते. मग त्याला विरोध होतो.
आणि शेवटी, तेच सत्य पाठ्यपुस्तकाचे पान बनते – आणि
शोधणारा माणूस तळटीप.”
औषधापुरते नाही – प्रत्येक क्षेत्रात हीच कथा
गॅलिलिओ यांनी दुर्बिणीतून पाहिलेले सत्य सांगितले, आणि त्यांना गुडघे टेकायला लावले गेले. निकोला टेस्ला यांनी विजेने जोडलेले जग पाहिले, आणि त्यांना वेडे स्वप्नाळू म्हटले गेले आज प्रत्येक घरातील विजेचा स्विच त्यांच्याच कल्पनांचा वारसदार आहे.
अॅलन ट्यूरिंग यांनी दुसरे महायुद्ध संपवण्यात निर्णायक भूमिका बजावली त्याच देशाने त्यांच्यावरच अन्याय केला. आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा पाया त्यांच्याच विचारांवर उभा आहे. नॉर्मन बोरलॉग यांच्या हरितक्रांतीने अब्जावधी लोकांना उपासमारीपासून वाचवले – पण जगातील बहुतांश लोकांना त्यांचे नावही माहीत नाही.
इतिहास बदलणाऱ्यांची नावे अनेकदा इतिहासाच्या पानांच्या कडेला लिहिली जातात.
सभ्यतेचा विस्मरणाचा नियम
सभ्यता एका विलक्षण चक्रात अडकलेली दिसते. ती प्रथम आपल्या दूरदर्शीची थट्टा करते. नंतर विरोध करते. मग त्यांच्यावरच भविष्य उभे करते. आणि शेवटी त्यांना विसरते.
कालचा चमत्कार आजची सवय बनतो. आणि सवयीबद्दल कोणी कृतज्ञ राहत नाही.
बहुधा म्हणूनच इतिहासात सर्वांत मोठे परिवर्तन घडवणारे लोक, त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात सर्वांत कमी गौरवले गेले. समाजाला चमत्कार आवडतात -पण चमत्कार घडवणाऱ्या माणसाची किंमत समजायला त्याला एक पिढी नव्हे, अनेक शतके लागतात.
रामायणातील विस्मृतीत गेलेला नायक
आपल्या महाकाव्यांतही हीच प्रवृत्ती तितक्याच स्पष्टपणे दिसते.
प्रत्येक भारतीयाला हनुमानाने संजीवनी आणलेली कथा माहीत आहे – संपूर्ण पर्वत उचलून आकाशातून झेपावणारा हनुमान सामर्थ्याचे, भक्तीचे आणि धैर्याचे प्रतीक बनला.
पण त्या कथेतला दुसरा नायक आपण जवळजवळ विसरलो आहोत सुशेण वैद्य.
लक्ष्मण मूर्च्छित पडले, तेव्हा रणांगणावर सर्वप्रथम परिस्थितीचे अचूक निदान सुशेणांनी केले. कोणती वनस्पती, कोणत्या पर्वतावर, कोणत्या वेळेत आणली तर प्राण वाचतील हे ज्ञान त्यांच्याकडे होते.
हनुमानाने पर्वत आणला. पण जीवन वाचवणारी दिशा सुशेणांनी दिली.
सामर्थ्याला दिशा देणारे ज्ञान अनेकदा पराक्रमाच्या सावलीत हरवून जाते. ही केवळ रामायणाची कथा नाही ही मानवी स्मृतीची रचना आहे. आपण धाडसाचे स्मारक उभारतो. ज्ञानाची आठवण मात्र पादटिप्पणीत ठेवतो.
“हनुमानाने पर्वत आणला. सुशेणांनी जीवन वाचवणारी दिशा
दिली. एक दंतकथा बनला. दुसरा पादटिप्पणी. मानवी
स्मृतीची ही रचनाच आहे.”
अदृश्य नायकांची सभ्यता
हे केवळ वैद्यांचेच दुर्दैव नाही. प्रत्येक क्षेत्रात समाजाची हीच वृत्ती दिसते.
एखादा शिक्षक तीस वर्षे विद्यार्थ्यांच्या मनावर संस्कार करतो — त्याच्या एखादा शिक्षक तीस वर्षे विद्यार्थ्यांच्या मनावर संस्कार करतो शिकवणीवर डॉक्टर, न्यायाधीश, शास्त्रज्ञ घडतात. पुरस्कार विद्यार्थ्यांना मिळतात; शिक्षक शांतपणे पुढचा वर्ग शिकवत राहतो. शास्त्रज्ञ आयुष्यभर प्रयोगशाळेत झिजतो; समाज त्याच्या शोधांचा लाभ घेतो, पण नाव विसरतो.
शेतकरी पहाटेच्या अंधारात शेतात उतरतो, म्हणून शहरातील माणूस फक्त अन्नाच्या किमतीवर चर्चा करू शकतो. स्वच्छता कर्मचारी रोज पहाटे शहरातील घाण उचलतात, म्हणून महामारी येत नाही त्यांचे काम यशस्वी झाले की बातमी नसते, संप झाला की पहिल्या पानावर मथळा असतो.
अग्निशामक दलाचा जवान जळत्या इमारतीत आत धावतो, जिथून बाकीचे लोक बाहेर पळत असतात. सीमेवर उभा सैनिक गोठवणाऱ्या थंडीत जागा असतो, म्हणून हजारो किलोमीटर दूरची शहरे निर्धास्त झोपतात. आई-वडील स्वतःची अनेक स्वप्ने शांतपणे मुलांच्या भविष्यासाठी गाडून टाकतात.
समाज त्यागावर उभा असतो. पण समाजाचे लक्ष नेहमी यशाकडे असते त्यागाकडे नाही.
यश अदृश्य का होते?
मानसशास्त्र याचे एक सुंदर स्पष्टीकरण देते हेडॉनिक अॅडॅप्टेशन. माणूस कोणत्याही चांगल्या गोष्टीची फार लवकर सवय करून घेतो.
एकेकाळी वीज चमत्कार होती; आज वीज गेली तरच आठवण होते. एकेकाळी भूल देऊन शस्त्रक्रिया करणे अशक्य वाटत होते; आज भूल मिळाली नाही तरच बातमी होते. एकेकाळी देवी आणि क्षयरोगासारखे आजार लाखो जीव घेत होते; आज लसीकरण इतके सामान्य झाले आहे की त्यामागील शास्त्रज्ञ कोण होते, हेही आपल्याला माहीत नसते.
शांतता असताना सैनिक आठवत नाही. स्वच्छता असताना सफाई कर्मचारी आठवत नाही. चांगले आरोग्य असताना डॉक्टर आठवत नाही. व्यवस्था जोपर्यंत सुरळीत चालते, तोपर्यंत तिच्यामागे उभे असलेले लोक अदृश्य होतात.
विश्वासार्हता जितकी वाढते, ओळख तितकी कमी होते.
यंत्रे ज्ञान देऊ शकतात- जबाबदारी नाही
आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे युग सुरू झाले आहे. उद्या ती क्ष-किरण माणसापेक्षा वेगाने वाचेल. रोबोट अधिक अचूक शस्त्रक्रिया करतील. अल्गोरिदम डॉक्टरांपूर्वी कर्करोग ओळखतील. ज्ञान सर्वत्र उपलब्ध होईल.
पण एक गोष्ट कोणतेही यंत्र अजून करू शकणार नाही नैतिक जबाबदारी.
रात्री दोन वाजता आयसीयूबाहेर उभ्या असलेल्या आई-वडिलांच्या डोळ्यांत पाहून कठोर सत्य सांगण्याचे धैर्य कोणत्या संगणकात असेल? अनपेक्षित गुंतागुंतीनंतर स्वतःलाच पुन्हा पुन्हा विचारणारा प्रश्न “मी अजून काही वेगळे करू शकलो असतो का?” हा प्रश्न कोणता अल्गोरिदम स्वतःला विचारेल?
तंत्रज्ञान ज्ञान वाटू शकते. जबाबदारी नाही. ती प्रत्येकाला स्वतःच उचलावी लागते – एकट्याने, शांतपणे, कोणत्याही टाळ्यांशिवाय.
“कोणताही अल्गोरिदम स्वतःला विचारत नाही- मी अजून
काही वेगळे करू शकलो असतो का? हा प्रश्न फक्त माणूसच
स्वतःला विचारतो आणि त्याचे उत्तर एकट्यानेच पचवतो.”
सभ्यतेची खरी ओळख
कुठल्याही सभ्यतेची महानता तिच्या उंच इमारतींनी, आर्थिक प्रगतीने किंवा लष्करी सामर्थ्याने मोजली जात नाही. ती मोजली जाते- ती आपल्या सेवकांना किती आठवते यावर.
डॉक्टर. परिचारिका. शिक्षक. शास्त्रज्ञ. अभियंते. शेतकरी. स्वच्छता कर्मचारी. अग्निशामक दल. सैनिक. आणि पालक
हे सर्व एका अदृश्य बंधुत्वाचे सदस्य आहेत. त्यांचे ध्येय एकच स्वतःपेक्षा कर्तव्य मोठे. आरामापेक्षा जबाबदारी मोठी. टाळ्यांपेक्षा सेवा मोठी.
आज एखाद्या रुग्णाचा जीव वाचतो, तेव्हा तो फक्त एका डॉक्टरमुळे वाचत नाही. त्यामागे अनेक शतकांची सामूहिक तपश्चर्या उभी असते गुप्तपणे शवविच्छेदन करणारे शरीरशास्त्रज्ञ, रूढींना आव्हान देणारे वैद्य, उपहास सहन करणारे संशोधक, भूलशास्त्र विकसित करणारे रसायनशास्त्रज्ञ, संसर्गावर विजय मिळवणारे सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ, आणि आज पुढच्या पिढीसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित करणारे संगणक अभियंते.
प्रत्येक यशस्वी शस्त्रक्रिया, प्रत्येक वाचलेला जीव, प्रत्येक नवीन शोध- ही एका व्यक्तीची कामगिरी नसते. ती शतकानुशतके चाललेल्या सामूहिक ज्ञानयज्ञाची फलश्रुती असते.
इतिहास आपल्याला एकच धडा वारंवार शिकवतो. सभ्यता मोठ्या भाषणांनी उभी राहत नाही. ती उभी राहते अपरिचित शिक्षकांच्या वर्गखोल्यांत, अज्ञात शास्त्रज्ञांच्या प्रयोगशाळांत, सीमेवरील बर्फात, ऑपरेशन थिएटरमध्ये, शेतातील मातीत – आणि असंख्य घरांतील आई-वडिलांच्या निःशब्द त्यागावर.
आपण ज्यांना महान म्हणतो, त्यांना टाळ्या मिळाल्या म्हणून ते महान नसतात. ते महान असतात, कारण टाळ्या मिळोत अथवा न मिळोत, त्यांनी कर्तव्य कधीच सोडले नाही.
म्हणूनच कदाचित इतिहासाचा सर्वांत मोठा धडा एका वाक्यात सांगता येईल – सभ्यता टाळ्या वाजवणाऱ्यांवर उभी राहत नाही.
ती उभी असते कर्तव्याला टाळ्यांपेक्षा मोठे मानणाऱ्यांच्या खांद्यावर.