आनंदाच्या पलीकडे – सुख आणि आनंद एकच का नाहीत?

चुकीचा प्रश्न ?

लोक अनेकदा मला विचारतात कोणत्या शस्त्रक्रियेने तुम्हाला सर्वांत जास्त आनंद दिला? हा प्रश्न का विचारला जातो, हे मला समजते. मेंदूच्या शस्त्रक्रियेभोवती एक विशिष्ट गूढता असते जीवन आणि मृत्यू यांच्यातील -नाट्य, प्रकाश आणि उपकरणांच्या एका रंगमंचावर संकुचित झालेले. पण हा प्रश्न चुकीचा आहे आणि हे मला माहीत आहे, कारण मी त्याचे उत्तर प्रत्यक्ष जगलो आहे.

माझी पहिली यशस्वी मेंदूची शस्त्रक्रिया अविस्मरणीय होती.

दुसरीपर्यंत.

मग शंभराव्यापर्यंत.

ऑपरेशन थिएटरमध्ये काहीच बदलले नव्हते- जंतुनाशकाचा वास, एकाग्र लक्षाची शांतता, माणसाचा मेंदू आपल्या काळजीत धरण्याचा तो विलक्षण जिव्हाळा.

पण माझ्यात काहीतरी बदलले होते. जे एकेकाळी असामान्य वाटत होते, ते चुपचाप सामान्य बनले होते.

जे चमत्कार म्हणून सुरू झाले, ते एक सकाळ बनून राहिले.

मानसशास्त्रज्ञ याला हेडॉनिक अॅडॅप्टेशन म्हणतात जीवनातील सर्वांत मोठ्या सुखांचीही सवय होण्याची आपली विलक्षण क्षमता. नवी गाडी आपली चमक हरवते. बढती काल्वी बातमी बनते. स्वप्न, एकदा साकार झाले की, स्वप्नासारखे वाटणे थांबवते. आपण आयुष्यभर अशा क्षितिजाकडे चालत राहतो जे सतत मागे सरकत असते आपण अपयशी आहोत म्हणून नव्हे, तर मेंदूची रचनाच अशी आहे म्हणून. यश आपल्या अपेक्षा फक्त वाढवत नाही. ते त्या शांतपणे पुन्हा शून्यावर आणून ठेवते.

“ओकांतिका ही नाही की आपण कधीच पोहोचत नाही.

शोकांतिका ही आहे की पोहोचण्याचा पत्ताच (GOAL POST)

सतत बदलत राहतो.”

असामान्य असण्याचे ओझे

पण हेडॉनिक अॅडॅप्टेशन ही समस्येचा फक्त एक भाग आहे. खरी जाम सांस्कृतिक आहे. गेल्या काही दशकांत कुठेतरी, आधुनिक समाजाने यशस्वी आयुष्य म्हणजे काय, याची व्याख्या चुपचाप बदलली आणि ही नवी व्याख्या थकवणारी आहे.

बहुतेक मानवी इतिहासात, एक प्रामाणिक शिक्षक, एक समर्पित पालक, एक कुशल कारागीर किंवा एक आदरणीय वैद्य असणे हेच एक चांगले जगलेले आयुष्य मानले जात असे. सामान्य कौशल्य, प्रामाणिकपणे वापरलेले, त्याचीच स्वतःची प्रतिष्ठा होती. ही समज आता शिजली आहे. आज आपल्याकडून फक्त यशस्वी होणे अपेक्षित नाही असामान्य बनणे अपेक्षित आहे. फक्त शिकलेले नाही जागतिक दर्जाचे. फक्त आदरणीय नाही दृश्यमान, फक्त यशस्वी नाही प्रभावशाली. एकेकाळी आपण ज्या शेजा-यांना प्रत्यक्ष ओळखत होतो त्यांच्याशी स्वतःभी तुलना करणारा गावाचा चौक आता सोशल मीडियाने घेतला आहे जिथे आपण स्वतःची तुलना अब्जाधीशांच्या सर्वोत्तम क्षणांशी आणि सेलिब्रिटींच्या काळजीपूर्वक सजवलेल्या हायलाइट्सशी करतो. परिणाम पूर्णपणे अपेक्षित आहे. सामान्य असणे अपयशासारखे बाटू लागते. समाधान आत्मसंतुष्टतेसारखे वाटू लागते. विचांती मागे पडण्यासारखी बाटू लागते.

इतिहात्तात कोणत्याही सभ्यतेने इतक्या मोठ्या संख्येने लोकांकडून, एकाच वेळी, इतकी सततची आत्म-तुलना कधीच मागितली नाही. आपण वास्तवाशी स्पर्धा करत नाही. आपण इतरांच्या सर्वोत्तम दिवसाशी स्पर्धा करत आहोत-अखंडपणे, रिअल टाइममध्ये, प्रचंड मोठ्या प्रमाणात. आणि हा स्कोअरबोर्ड कधीच शून्यावर परत जात नाही.

आपल्या शास्त्रांना हे आधीच माहीत होते

मानसशाखाने या व्वाधीला नाव देण्याच्या खूप आधी, भारतीय तत्त्वज्ञानाने तिचा नकाशा आधीच तयार केला होता आणि त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्गही दाखवला होता.

आपली शाखे असा भेद करतात जो इंग्रजी भाषा एका अपुऱ्या शब्दात संकुचित करते. सुख आणि आनंद हे समानार्थी शब्द नाहीत.

सुख म्हणजे भोग- परिस्थितीवर अवलंबून, स्तुतीवर आणि संपत्तीवर, गोष्टी आपल्या बाजूने वळण्यावर, ते खरे आहे, पण नाजूक आहे. ज्या परिस्थितींनी ते निर्माण होते, त्यांच्याबरोबरच ते जन्मते आणि मरते.

आनंद ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे. तो उद्देशातून, चारित्र्यातून, कर्तव्यातून -फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडण्यातून वाडतो. एक आपल्यासोबत काय घडते यावर अवलंबून असतो. दुसरा आपण काय बनत आहोत यावर अवलंबून असतो.

भगवद्गीता हे निष्काम कर्माद्वारे व्यक्त करते – फळाची आसक्ती न ठेवता कृती करा. यातला विरोधाभास सुंदर आणि प्राचीन आहे- सुख थेट शोधले की ते निसटते; कर्तव्याद्वारे शोधलेला अर्थ चुपचाप सुखात रूपांतरित होतो. शतकांनंतर, दुसऱ्या खंडात, अॅरिस्टॉटल याच निष्कर्षाप्रत पोहोचले. त्यांनी त्याला युडायमोनिया म्हटले- सुखी आयुष्य नव्हे, तर चांगले जगलेले आयुष्य, स्वतःचा सखोल उद्देश पूर्ण करणारे आयुष्य. वेगवेगळ्या सभ्यता, वेगवेगळ्या भाषा, एकच शाश्वत सत्यः सुख म्हणजे आपल्याला काय वाटते. आनंद म्हणजे आपण काय आहोत.

“सुख म्हणजे आपल्यासोबत काय घडते. आनंद म्हणजे

आपण काय बनतो. एक हवामान आहे. दुसरे चारित्र्य आहे.”

ऑपरेशन थिएटरने मला काय शिकवले

वैद्यकशास्त्राने हे कोणत्याही तत्त्वज्ञानाच्या पुस्तकापेक्षा अधिक भेट, अधिक जाणिवेने शिकवले. माझ्या करियरचे सर्वांत अर्थपूर्ण दिवस क्वचितच सर्वोत सुखद होते. चौदा तासांच्या शस्त्रक्रिया. झोप नसलेल्या रात्री. कोणताही प्रोटोकॉल पोहोचत नाही अशा अंधारात घेतलेले निर्णय. असे संभाषण जे कोणत्याही डॉक्टरला कधीच करायचे नसते, आणि ज्यासाठी कोणतेही प्रशिक्षण पुरेसे तयार करत नाही. त्या क्षणांत सुख फार कमी होते. तरीही ते माझ्या आयुष्यातील सर्वांत समृद्ध आठवणींपैकी आहेत ते सुखद होते म्हणून नव्हे. तर ते पूर्णपणे महत्त्वाचे होते म्हणून. मला जाणवलेले सर्वांत खोल समाधान यशाच्या क्षणांत आले नाही ते पूर्ण, अविभाजित जबाबदारीच्या क्षणांत आले.

हाच नमुना ऑपरेशन थिएटरच्या पलीकडेही सर्वत्र दिसतो. आजारपणातून मुलाला वाडवणे. आपले नाव आता आठवत नसलेल्या पालकांची काळजी घेणे. झगडणात्या विद्यार्थ्याला चौथ्यांदा तेच शिकवणे. अपयशी होऊ शकेल असे काहीतरी उभारणे. कोणाच्याही लक्षात न येता सेवा करणे. यांपैकी कोणतेच सातत्याने आनंददायी नाही. हे सर्व मात्र गहनपणे अर्थपूर्ण आहे. मला भेटलेली सर्वोत्तम आयुष्ये कृचितच सर्वांत आरामदायी होती. ती फक्त सर्वांत सार्यक होती.

सामान्य आयुष्येच जग एकत्र धरून ठेवतात

इतिहास असामान्य लोकांचा गौरव करतो. सभ्यता सामान्य लोकांवर टिकून राहते. जे शिक्षक कधीच मथळे न बनता मने घडवतात. जे पालक टाळ्यांशिवाय त्याग करतात. ज्या परिचारिका रात्री तीन वाजता एखाद्या अनोळखी व्यक्तीचा हात धरतात. जे शेतकरी शहर जागे होण्याआधी उठतात, जेणेकरून शहराला अन्न मिळावे. जे शास्त्रज्ञ आयुष्यभर अशा समस्या सोडवतात ज्यांचे श्रेय त्यांना कदाचित कधीच मिळणार नाही. मानवतेची बहुतेक खरी प्रगती काही नेत्रदीपक शोधांवर उभी नाही ती दररोज प्रामाणिकपणे पुनरावृत्ती होणाऱ्या लाखो साध्या, कौशल्यपूर्ण आणि काळजीपूर्ण कृतींवर उभी आहे.

आकाश त्याच्या सर्वांत तेजस्वी तात्याने तोललेले नसते. ते बाकी असंख्य अदृश्य तायऱ्यांच्या प्रचंड वजनाने एकत्र धरलेले असते.

Al युगातील सर्वांत मोठा मोह

आणि हे सगळे या विशिष्ट ऐतिहासिक क्षणाला असामान्यपणे धोकादायक बनवते.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता एका गोष्टीत विलक्षण कार्यक्षम बनत आहे मुख जास्तीत जास्त वाडवण्यात. तुम्हाला काय पाहायला आवडेल, हे तुम्हाला स्वतःला कळण्याआधीच ती शिकते. ती तुमचा फीड सजवते, तुमच्या आवडीचा अंदाज घेते, घर्षण गुळगुळीत करते, आणि मागचे बक्षीस पूर्ण विरण्याआधीच पुढचे बक्षीस देते. प्रत्येक नोटिफिकेशन एक छोटी डोपामाइन (Dopamine) गणना आहे. प्रत्येक अल्गोरिदम तुम्हाला आरामदायी ठेवण्यास शिकणारे यंत्र आहे. है तंत्रज्ञान खरोखर प्रभावी आहे. त्याची किंमत, पृष्ठभागाखाली शांतपणे साचत जाणारी, पूर्णपणे वेगळी आहे.

सुख हे उद्देश नाही. मनोरंजन हे पूर्तता नाही. आराम हे आयुष्य नाही.

Al युगातील सर्वांत मोठा धोका हा नाही की यंत्रे खूप हुशार बनतील. सर्वांत मोठा धोका हा आहे की माणने खूप मनोरंजित बनतीन अखंड उत्तेजित, सहज विचलित, आणि हळूहळू, कळतही न देता, कठीण आणि आवश्यक आणि खत्याखुऱ्या गोष्टी करण्यातून मिळणारे ते विशिष्ट समाधान विसरत जातील.

“AI युगातील सर्वात मोठा धोका हा नाही की यंत्रे खूप

हुशार बनतील. सर्वांत मोठा धोका हा आहे की माणसे

काळजी घेण्याइतकीही उत्साही राहणार नाहीत, कारण ती

खूप आरामदायी बनली आहेत.”

बाकी सगळे विरून गेल्यावर काय उरते

ऑपरेशन थिएटरमध्ये हजारो तास घालवल्यानंतर, माझा एक विश्वास दृढ झाला जो पहिल्यांदा आला तेव्हा मलाच आश्चर्यचकित करून गेला, आणि तेव्हापासून कधीच कमजोर झाला नाही. आयुष्याचे मोजमाप ते किती सुख साठवते यावर नसते ते किती अर्थ मागे सोडून जाते यावर असते. पुरस्कारांवर धूळ साचते. टाळ्या विरून जातात. प्रसिद्धी पुढच्या बातमीत विसरली जाते. जे उरते ते या सगळ्यांपेक्षा शांत आणि टिकाऊ असते सुधारलेले आयुष्य, सर्वांत कठीण काळात एकत्र राहिलेले कुटुंब, स्वतःची वाट सापडलेला विद्यार्थी, तोडणे सोपे असतानाही पाळलेले वचन, कोणी पाहत नसतानाही पूर्ण केलेले कर्तव्य.

श्रीकृष्ण आणि अॅरिस्टॉटल दोघेही, त्यांच्या वेगवेगळ्या शतकांतून आणि संस्कृतींतून, हेच दाखवत होते. सुखाचा अंत नव्हे सुख खरे आहे, सुंदर आहे, मिळवण्यायोग्य आहे. पण एक जाणीव की सुख, स्वतःच अंतिम ध्येय म्हणून शोधले, तर ते आपल्याला वर्तुळात फिरवत राहते. अर्थ, कर्तव्य आणि योगदान आणि काळजीतून शोधला, तर तो कुठेतरी खरोखर पोहोचण्यासारख्या ठिकाणी घेऊन जातो.

सुख आठवण बनते. आनंद चारित्र्य बनते.

आणि चारित्र्य -सुखापेक्षा, यशापेक्षा, कोणत्याही अल्गोरिदमच्या मान्यतेपेक्षा कितीतरी अधिक अखेरीस आयुष्याची खरी ओळख ठरते.

आनंदाच्या पलीकडे – सुख आणि आनंद एकच का नाहीत?