अहंकाराचा शोध – आपण आयुष्यभर “कोणीतरी” बनण्याच्या मागे का धावतो?

कल्पना करा – एक नवजात वासरू जन्मल्यानंतर एका तासात स्वतःच्या पायावर उभं राहतं. कासवाची पिल्लं, आई-वडिलांना कधीही न बघता, थेट समुद्राच्या दिशेने रांगत जातात. निसर्गाने जवळजवळ प्रत्येक प्राण्याला जन्मताच जगण्याचं तंत्र देऊन टाकलंय.

आणि माणसाचं बाळ? महिनोन्महिने ते स्वतःची मानही धरू शकत नाही.

पहिल्या नजरेत हे निसर्गाचं सर्वात मोठं अपयश वाटतं. पण खरं सांगायचं तर हीच निसर्गाची सर्वात मोठी किमया आहे.

असहायतेतून जन्मलेली संस्कृती

बाळ एकटं जगू शकत नाही, म्हणून आई-वडील एकत्र राहतात. कुटुंब तयार होतं. आजी-आजोबांचं महत्त्व वाढतं. भाषा विकसित होते. ज्ञान एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे झिरपत राहतं, नाहीतर प्रत्येक आयुष्याबरोबर तेही संपून गेलं असतं.

आपली सर्वात मोठी कमजोरी हीच आपली सर्वात मोठी ताकद बनली. दीर्घ बालपण नसतं, तर शाळा नसत्या, परंपरा नसत्या, साहित्य नसतं, विज्ञान नसतं कदाचित संस्कृतीही नसती.

पण या भेटीबरोबर एक “साईड इफेक्ट” सुद्धा आला…

अहंकाराचा जन्म – एका सहा महिन्यांच्या बाळाच्या नजरेतून

सहा महिन्यांचं बाळ भुकेने रडतं – काही क्षणात कुणीतरी अन्न घेऊन हजर होतं. थंडी वाजते – कुणीतरी पांघरूण घालतं. भीती वाटते – प्रेमळ हात लगेच उचलून घेतात.

बाळाला हे माहीत नसतं की आईलाही स्वतःचे विचार, थकवा, चिंता असते. बाळासाठी हे जग जादूसारखं वाटतं – इच्छा प्रकट होते आणि जग बदलतं. आणि नकळत मेंदू पहिला समज तयार करतोः

“मीच केंद्र आहे. सगळं माझ्यासाठीच आहे.”

हा गर्व नाही – ही फक्त वाढीची एक नैसर्गिक पायरी आहे. लपाछपी खेळताना स्वतःचे डोळे मिटून घेणारं मूल खरोखर मानतं की आता कुणालाच ते दिसणार नाही – कारण त्याला अजून दुसऱ्याच्या नजरेतून बघायला जमत नाही. निसर्गानेच हे असं घडवलंय. याशिवाय बाळ जगूच शकलं नसतं.हा गर्व नाही – ही फक्त वाढीची एक नैसर्गिक पायरी आहे. लपाछपी खेळताना स्वतःचे डोळे मिटून घेणारं मूल खरोखर मानतं की आता कुणालाच ते दिसणार नाही – कारण त्याला अजून दुसऱ्याच्या नजरेतून बघायला जमत नाही. निसर्गानेच हे असं घडवलंय. याशिवाय बाळ जगूच शकलं नसतं.

पण मग बालपण संपतच नाही…

खरी शोकांतिका ही नाही की मुलं स्वकेंद्री असतात. खरी शोकांतिका ही आहे की अनेक प्रौढ त्यातून कधीच बाहेर पडत नाहीत.

शरीर वाढतं. शिक्षण होतं. करिअर घडतं. केस पांढरे होतात. पण नेणिवेच्या खोल तळाशी तेच जुनं मूल कुजबुजत राहतंः

माझ्याकडे बघा. मला निवडा. माझं कौतुक करा. मला दुर्लक्षित करू नका. मला सांगा की मी महत्त्वाचा आहे.

अहंकार म्हणजे दुसरं काही नाही हीच विसरलेली बालपणीची भावना, जी आयुष्यभर जगाकडून पुन्हा पुन्हा तीच खात्री मागत राहते.

अहंकाराचे शंभर वेश

अहंकार कधीच उघडपणे समोर येत नाही. तो महत्त्वाकांक्षा, परफेक्शनिझम, देशभक्ती, समाजसेवा, अध्यात्म – अगदी नम्रतेचासुद्धा वेश घालतो.

व्यापाऱ्याला शहरातला सर्वात श्रीमंत व्हायचं असतं. प्राध्यापकाला कोट केलं जावं असं वाटतं. सर्जनला वाटतं प्रत्येक रुग्णाने त्याची चमक लक्षात ठेवावी. राजकारण्याला टाळ्यांची भूक असते. आणि सोशल मीडियावर आपण दर काही मिनिटांनी स्क्रीन रिफ्रेश करतो लाईक्स आणि कमेंट्समध्ये स्वतःची किंमत मोजत.

अहंकार इतका हुशार असतो की नम्रतासुद्धा गर्वाचं एक रूप बनू शकते – “मीच सर्वात नम्र आहे” हे सिद्ध करण्याची सुप्त इच्छा

खरा प्रश्न कृतीत नसतो. खरा प्रश्न हा असतो हे कोण करतंय, आणि का?

एक संगीतकार संगीतात पूर्णपणे विरघळून जातो आणि त्याला स्वातंत्र्य मिळतं. तीच रचना वाजवणारा दुसरा कलाकार टाळ्यांच्या चिंतेने ग्रासलेला असतो. वरून दोघेही एकच मैफल सादर करत असतात- आतून मात्र दोन वेगळी विश्वं जगत असतात.

कधीच न भागणारी भूक

आपल्याला वाटतं की पुरेसं यश मिळालं की अहंकार शांत होईल. पण अनुभव उलटंच सांगतो. सर्वात श्रीमंत उद्योगपती, सर्वात मोठे नेते, नोबेल पारितोषिक विजेते यांनाही सामान्य माणसाच्या कल्पनेपलीकडचं कौतुक मिळूनही आणखी मान्यतेची भूक कायम राहिली.

का? कारण अहंकाराला यशाची भूक नसतेच त्याला कायमस्वरूपाची भूक असते. “मी पुन्हा कधीच क्षुल्लक ठरणार नाही” याची अशक्य हमी तो शोधत असतो.

पण कोणतीही बाह्य कामगिरी आतल्या असुरक्षिततेला कायमचं शांत करू शकत नाही. टाळ्या विरतात. मथळे विसरले जातात. पुढची पिढी येते. कुणीतरी अधिक हुशार, अधिक श्रीमंत निघतं. विक्रम मोडले जातात. म्हणून अहंकार लगेच पुढच्या विजयाची मागणी करतो. शर्यत कधीच संपत नाही कारण फिनिश लाईन फक्त कल्पनेतच अस्तित्वात असते.

विश्वाला केंद्रच नसतं

आयुष्यातला एक सर्वात मुक्त करणारा साक्षात्कार म्हणजे या अस्तित्वाला मुळात कोणतंच केंद्र नाही. तारे आपल्या महत्त्वाकांक्षांभोवती फिरत नाहीत. नद्या आपल्या इच्छेखातर वळण घेत नाहीत. पृथ्वी आपल्या जन्माआधीही फिरत होती आणि आपण गेल्यावरही फिरत राहील.

सुरुवातीला हे जरा निराश करणारं वाटतं. पण नंतर हेच खोल शांतता देतं – जर विश्व आपल्याभोवती फिरतच नसेल, तर स्वतःला “पुरेसं महत्त्वाचं” सिद्ध करण्याचं ओझं आपण का वागवावं?

रोजच्या आयुष्यातला अहंकार

ट्रॅफिकमध्ये अडकलो की मनात येतं “हेच माझ्याच बाबतीत का घडतंय?” पण त्याच ट्रॅफिकमध्ये अडकलेले हजारो लोक तोच प्रश्न विचारत असतात.

एखाद्याला मेसेज पाठवला आणि तासभर उत्तर आलं नाही मन लगेच कथा रचतंः “कदाचित तो मला टाळतोय. कदाचित मी त्याला दुखावलं.” नंतर कळतं की त्याचा फोनच हरवला होता. वास्तव कधीच वैयक्तिक नव्हतं -अहंकारानेच त्याला वैयक्तिक बनवलं.

सहकाऱ्याला बढती मिळते आणि मनात प्रामाणिक आनंदाऐवजी एक हलकासा आवाज उमटतो “मग माझं काय?” मित्राने मोठं घर घेतलं की दुसऱ्याचं यश जणू आपला पराभव वाटू लागतो. हे दुःख वास्तवाने निर्माण केलेलं नसतं तुलनेने केलेलं असतं. आणि तुलना म्हणजे अहंकाराने स्वतःच्या काल्पनिक महत्त्वाची दुसऱ्याशी केलेली मोजणी, दुसरं काही नाही.

वेगळेपणाचा सर्वात मोठा भ्रम

उपनिषदं, अद्वैत वेदांत, बौद्ध धर्म, ताओ आणि जगभरातल्या गूढवाद्यांनी वारंवार एक गोष्ट सांगितलीये – आपण ज्या “स्वतंत्र अस्तित्वाचं” इतक्या निकराने रक्षण करतो, ते कदाचित वास्तव नसून फक्त मनाची रचना आहे.

समुद्रातून उठणारी एक लाट कल्पना करा. तिचा स्वतःचा आकार, स्वतःची उंची, स्वतःची हालचाल आणि शेवटी स्वतःचं विरून जाणं. लाटेला विचार करता आला, तर ती स्वतःला इतर प्रत्येक लाटेशी झगडणारं स्वतंत्र अस्तित्व समजेल. पण संपूर्ण अस्तित्वात ती कधीच समुद्रापासून वेगळी नव्हती. तिचं वेगळेपण खरं आहे पण तिचं “स्वतंत्र” असणं हा भ्रम आहे.

आपणही तसेच आहोत. प्रत्येकजण जीवनाला एका अनोख्या रूपात व्यक्त करतो पण कुणीही कधीच या समग्रतेपासून वेगळा नव्हता.

“कोणीतरी बनणं” संपतं तेव्हा…

आधुनिक जग सतत विचारतं – “तुला काय बनायचंय?” कदाचित खरा शहाणपणाचा प्रश्न असा आहे – “जेव्हा बनण्यासारखं काहीच उरणार नाही, तेव्हा तू कोण असशील?”

तुझा व्यवसाय, संपत्ती, प्रतिष्ठा, यश, फॉलोअर्स, पदव्या आणि स्वतःबद्दलच्या सगळ्या कथा बाजूला काढ. काय उरतं?

अनेक अध्यात्मिक परंपरा सांगतात जे उरतं ती पोकळी नसते, ते स्वातंत्र्य असतं. रक्षण करण्यासाठी काल्पनिक केंद्रच उरलं नाही, तर खरोखर धोक्यात येण्यासारखं काहीच उरत नाही. कौतुक आनंददायी राहतं, पण गरजेचं उरत नाही. टीका डंख गमावते. यश धुंदीशिवाय अनुभवता येतं. अपयश कोसळल्याशिवाय झेलता येतं.

महत्त्वाच्या ओझ्याशिवाय जगणं

अहंकाराचा अंत म्हणजे काम, महत्त्वाकांक्षा, सर्जनशीलता किंवा जबाबदारी सोडणं नव्हे. एक न्यूरोसर्जन तेवढ्याच काटेकोरपणे शस्त्रक्रिया करत राहतो. शिक्षक विद्यार्थ्यांना प्रेरित करत राहतो. उद्योजक कंपन्या उभारत राहतो. कलाकार उत्कृष्ट कलाकृती घडवत राहतो. बाहेरून काहीच बदलत नाही. आतून – सगळं बदलतं.

आता काम स्वतःची किंमत सिद्ध करण्यासाठी होत नाही ते फक्त तेवढ्यासाठीच होतं की ते काम करण्यासारखं आहे. 

खरं स्वातंत्र्य

कदाचित माणसाला मिळणारं सर्वात मोठं स्वातंत्र्य हे “असामान्य” बनणं नाही तर “सामान्य” असण्याशी पूर्णपणे सहज होणं आहे. या अस्तित्वाने आपल्याला कधीच प्रसिद्धी, मान्यता किंवा कायमपणाचं वचन दिलं नव्हतं तरीही त्याने आपल्याला सर्वात मोठी भेट आधीच दिलीयेः या विलक्षण जीवनात, अगदी थोड्या काळासाठी का होईना, सहभागी होण्याची संधी.

अहंकार आयुष्यभर विचारत राहतो – “मी कोणीतरी कसं बनू?”

आणि शहाणपण शांतपणे उत्तर देतं –

“तू कधीच इतका वेगळा नव्हतास की तुला दुसरं कोणीतरी बनावं लागेल.”

लाटेला जसं कळतं की ती नेहमीच समुद्र होती, तसंच अहंकाराचा अंत म्हणजे आयुष्याचा अंत नाही – तो भ्रमाचा अंत आहे. वास्तवाशी सतत संघर्ष करण्याऐवजी, त्याच्याशी सुसंगतीने जगण्याची ही सुरुवात आहे.

आणि याच जाणिवेत – नम्रता विनासायास उगवते, प्रेम मालकीहक्काशिवाय फुलतं, कृती महत्त्वाकांक्षेशिवाय वाहते, आणि एकांत यापुढे एकटेपणा राहत नाही.

अहंकाराचा शोध इथे संपतो- पराभवात नाही, तर जागृतीत.

– डॉ. समीर पालतेवार