न्यूरालिंक, बेनाओ आणि विचारांचे इंटरनेट
एका माणसाने मनाने बुि बळ खेळले. दुसयाने विचारने
रोबोटक हात हलवला. आता प्रश्न हा आहे — पुढे काय?
एक क्षण कल्पना करा.
तुम्ही जागे आहात. तुमचे विचार स्पष्ट आहेत. भावना तीव्र आहेत. पण शरीर एकही अवयव हलत नाही. बोलता येत नाही. बोट हलवता येत नाही. डोळे मिटताही येत नाहीत. तुम्ही स्वतःच्या मनात कैद आहात – कोणताच दरवाजा उघडत नाही.
आता कल्पना करा की एका शल्यचिकित्सकाने तुमच्या मेंदूत नाण्याएवढे एक छोटे उपकरण बसवले. काही आठवड्यांनंतर तुम्ही लॅपटॉपवर कर्सर हलवत आहात. काही महिन्यांनंतर इंटरनेट ब्राउझ करत आहात, बुद्धिबळ खेळत आहात. हात न वापरता. फक्त विचाराने.
हे स्वप्न नाही. जानेवारी २०२४ मध्ये अमेरिकेतील नोलंड अर्बो या २९ वर्षांच्या तरुणाने हे प्रत्यक्षात केले. पाठीच्या मणक्याला दुखापत झाल्यामुळे खांद्यापासून खाली सगळे अर्धांगवायू झालेल्या नोलंडने, न्यूरालिंक या कंपनीचे ब्रेन चिप वापरून, फक्त विचाराने बुद्धिबळ खेळले. ते थेट प्रक्षेपण लाखो लोकांनी पाहिले.
पण कोणत्याही वृत्तपत्राने जे सांगितले नाही ते हे आहे- नोलंड पहिला नव्हता. तीन वर्षांपूर्वी, २०२१ मध्ये, चीनमधील एका संघाने ७२ वर्षांच्या अर्धांगवायू रुग्णाला रोबोटिक हात वापरून चहा पिण्यास मदत केली होती – फक्त मेंदूच्या सिग्नलने. जग बघत होते, पण जवळजवळ कोणी बोलले नाही. आणि या दोन बातम्यांमधल्या अंतरातच या शतकाची सर्वात महत्त्वाची शर्यत लपली आहे.
“तुमचे विचार स्पष्ट आहेत. भावना तीव्र आहेत. पण शरीर
एकही हालचाल करत नाही. ब्रेन-मशीन इंटरफेस त्याच
मौनाला तोडण्यासाठी बनले आहे.”
ब्रेन चिप म्हणजे नक्की काय?
जरा सोप्या भाषेत समजून घेऊया – कारण हे तंत्रज्ञान जितके वाटते त्यापेक्षा खूप सोपे आहे, आणि जितके दिसते त्यापेक्षा खूप विलक्षण.
आपला मेंदू विद्युत संकेतांनी काम करतो. आपण जेव्हा विचार करतो, हालचाल करतो, भावना अनुभवतो तेव्हा अब्जावधी लहान पेशी एकमेकांना विद्युत संदेश पाठवतात. तेच संदेश म्हणजे आपले विचार. ब्रेन चिप म्हणजे एक अत्यंत प्रगत ‘ऐकण्याचे उपकरण’ केसापेक्षा पातळ तारा मेंदूत शिरवल्या जातात आणि त्या विद्युत संदेश टिपतात.
त्यानंतर संगणक ते संदेश उलगडतो. ‘उजवीकडे जा’ असा विचार आला की विशिष्ट पेशी एका विशिष्ट पद्धतीने पेटतात. संगणकाने ती पद्धत शिकलेली असते – आणि कर्सर उजवीकडे जातो. कोणताही स्नायू नाही, कोणताही मज्जातंतू नाही – फक्त इच्छाशक्ती आणि यंत्र.
न्यूरालिंकने नवीन काय केले? तारा लवचिक केल्या, शस्त्रक्रिया करणारा रोबोट बनवला जो माणसाच्या हातापेक्षा अधिक अचूक आहे, आणि ते सगळे एका वायरलेस चिपमध्ये बसवले जे कवटीत राहते आणि ब्लूटूथने फोनशी जोडते. थोडक्यात – मेंदूसाठी एअरपॉड्स.
ही शर्यत फक्त कंपन्यांची नाही
सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये न्यूरालिंकचा गजर होत असताना, बीजिंगमध्ये एक वेगळी, शांत पण तितकीच वेगवान शर्यत सुरू आहे.
चीन सरकारने २०१६ मध्येच ब्रेन-कॉम्प्युटर इंटरफेस ही राष्ट्रीय प्राधान्याची तांत्रिक क्षमता म्हणून घोषित केली. त्यानंतर विद्यापीठे, कंपन्या, संशोधन केंद्रे – एक संपूर्ण परिसंस्था उभी राहिली. ‘बेनाओ’ हे एकट्या कंपनीचे नाव नाही – ते या संपूर्ण चिनी ब्रेन-टेक अभियानाचे अनौपचारिक नाव आहे.
आणि हे फक्त प्रयोगशाळेत राहिलेले नाही. BrainCo नावाच्या चिनी कंपनीने शाळांमध्ये EEG हेडसेट बसवले आहेत – जे विद्यार्थ्यांचे लक्ष रिअल टाइममध्ये मोजतात आणि शिक्षकांना डॅशबोर्डवर दाखवतात. मुलाचे मन भटकले की शिक्षकाला कळते. हे वाचून तुम्ही क्षणभर थांबलात का? तसे थांबणे योग्यच आहे.
दोन्ही बाजूंचे तंत्रज्ञान साधारणपणे सारखेच आहे. फरक आहे तो जबाबदारीत. अमेरिकेत FDA एक स्वतंत्र नियामक संस्था – कडक तपासणी करते. चीनमध्ये राज्य यंत्रणा वेगाने उपयोजन करू शकते, पण ती यंत्रणाच तपासणीही नियंत्रित करते. वेग आणि व्याप्ती महत्त्वाची आहे. पण जबाबदारी त्याहून अधिक महत्त्वाची आहे- विशेषतः जेव्हा उपकरण थेट मेंदूत असते.
“दोन्ही देशांचे तंत्रज्ञान सारखेच आहे. फरक आहे जबाबदारीत.
मेंदूत घुसणाऱ्या उपकरणासाठी सर्वात कठोर जबाबदारी
आवश्यक आहे. तिथेच दोन्ही मार्ग वेगळे होतात.”
एका खोलीतून दुसऱ्या खोलीत – शब्दाशिवाय
आता ती गो सांगतो जी खरोखर विचार करायला लावेल.
२०१९ मध्ये वॉशिंग्टन विद्यापीठातील संशोधकांनी ‘BrainNet’ नावाचा एक प्रयोग केला. तीन माणसे वेगवेगळ्या खोल्यांमध्ये बसली होती. दोघांनी डोक्यावर EEG हेडसेट घातले होते – शस्त्रक्रिया नाही, फक्त स्कॅल्पवर बसणारे सेन्सर. तिसऱ्या व्यक्तीच्या डोक्याबाहेरून एक सौम्य चुंबकीय स्पंद देणारे उपकरण होते.
पहिल्या दोघांनी एक साधा व्हिडिओ गेम खेळला. एका ठराविक क्षणी त्यांनी एक सिग्नल फक्त विचाराने तिसऱ्या व्यक्तीच्या मेंदूत पाठवला. त्या तिसऱ्या माणसाला एक हलकी लखलख जाणवली आणि त्याने त्या -जाणवण्यावरून खेळात निर्णय घेतला. कोणते शब्द नाही. कोणता स्क्रीन नाही. थेट – एका मनातून दुसऱ्या मनात
एक बिट माहिती. एका मेंदूतून दुसऱ्या मेंदूत – भाषेशिवाय.
हे टेलिपॅथी नाही. आत्ता तरी तुम्ही एक भावना, एक आठवण, एक संपूर्ण विचार दुसऱ्याच्या मेंदूत पाठवू शकत नाही. एक विचार म्हणजे फाइल नाही जी झिप करून पाठवता येईल. तो अब्जावधी पेशींचा एक अनोखा नमुना आहे – जो फक्त त्या व्यक्तीच्या आयुष्याने घडलेला आहे. पण दिशा स्पष्ट आहे. आणि ती दिशा एक प्रश्न उभा करते जो इतिहासात कधी विचारला गेला नव्हताः कोणाला थेट तुमच्या मेंदूत सिग्नल पाठवण्याचा अधिकार आहे?
आणि तुम्ही तो नाकारू शकता का? आजपर्यंतच्या प्रत्येक संवादाला – पत्र, फोन, भाषण -एक ‘नको’ म्हणण्याची सोय होती. थेट ब्रेन-टू-ब्रेन इंटरफेसमध्ये ती सोय नसेल.
तुमचे विचार आता डेटा आहेत पण ते कोणाचे?
एक साधा प्रश्न – पण उत्तर गुंतागुंतीचे आहे.
जेव्हा ब्रेन चिप तुमच्या मेंदूचे सिग्नल रेकॉर्ड करतो, तो डेटा कुठे जातो? सध्याच्या कायद्यानुसार बहुतेक देशांमध्ये -कंपनीकडे. तुमच्या स्मार्टफोनच्या डेटाप्रमाणेच, गोपनीयता धोरणांनुसार जे कोणी वाचत नाही, जे कधीही बदलता येतात, आणि ज्यांचा वापर उपकरणाच्या वैद्यकीय उद्देशापलीकडेही होऊ शकतो.
पण फरक लक्षात घ्याः तुमचा सर्च हिस्ट्री कंपनीला सांगतो तुम्ही काय पाहिले. न्यूरल डेटा सांगतो तुम्ही काय विचार करत होता – पाहताना. हे एकच नाही. ते फरक किती मोठा आहे हे कायद्याला अजून नीटसे कळलेले नाही.
एक देश मात्र पुढे गेला. २०२१ मध्ये चिलीने आपल्या राज्यघटनेत एक ऐतिहासिक दुरुस्ती केली ‘कॉग्निटिव्ह लिबर्टी’ म्हणजे मानसिक स्वातंत्र्य हा मूलभूत अधिकार म्हणून घोषित केला. तुमच्या मेंदूचा डेटा तुमचाच -कंपनीचा नाही. कोलंबिया विद्यापीठाचे शास्त्रज्ञ राफेल यूस्टे यांच्या नेतृत्वाखाली हे ‘न्यूरोराइट्स’ चळवळ म्हणून आता जपान, स्पेन, मेक्सिको आणि इतर देशांपर्यंत पोहोचली आहे. भारत या संभाषणात अजून नाही -पण असायला हवे.
“तुमचा सर्च हिस्ट्री सांगतो तुम्ही काय पाहिले. न्यूरल डेटा
सांगतो तुम्ही काय विचार करत होता. हे एकच नाही – आणि
कायद्याला अजून हे कळलेले नाही.”
आकाशाचे तंत्रज्ञान
हे सगळे ऐकताना एक जुनी भारतीय संकल्पना आठवते- ‘आकाश’. वैदिक परंपरेत आकाश म्हणजे एक क्षेत्र जिथे सर्व विचार, अनुभव, स्मृती एकत्र अस्तित्वात असतात. महान ऋषींना या क्षेत्राशी थेट संपर्क करता येतो असे मानले जात होते – भाषेशिवाय, अंतराशिवाय.
हजारो वर्षांनंतर, तंत्रज्ञान एका वेगळ्या मार्गाने त्याच दिशेने जाताना दिसते. ‘विचारांचे इंटरनेट’ ही संकल्पना अशी आहेः भविष्यात ब्रेन चिप -फक्त यंत्राशी नव्हे, तर एकमेकांशी – मन-ते-मन – जोडू शकतात. आकाशाची आधुनिक आवृत्ती.
पण वेदांनी एक प्रश्नही विचारला होता जो तंत्रज्ञानकारांनी अजून गंभीरपणे घेतलेला नाहीः जेव्हा आपले मन बाह्य विचारांसाठी खुले होते – तेव्हा आपले ‘स्व’ कुठे राहते? आपली ओळख कुठे संपते आणि दुसऱ्याची कुठे सुरू होते? गोपनीयता सेटिंग्ज हे उत्तर नाही. ते प्रश्नाच्या खोलीला पुरत नाही.
नोलंड अर्को म्हणतो की कर्सर हलवणे आता ‘एखादा अवयव हलवल्यासारखे’ वाटते. मेंदूने चिप स्वतःचाच भाग म्हणून स्वीकारली. हे भयंकर नाही -हेच मेंदू नेहमी करतो. आंधळ्या माणसाची काठी मेंदूत ‘हाताचाच भाग’ बनते. संगीतकाराचे वाद्य ‘शरीराचाच विस्तार’ बनते. ब्रेन चिप हीच प्रक्रिया अधिक थेट करते. प्रश्न ‘हे चुकीचे आहे का’ असा नाही. प्रश्न ‘याचे नियम कोण लिहितो’ असा आहे.
एक न्यूरोसर्जन म्हणून मी काय विचार करतो
मी मेंदूवर शस्त्रक्रिया करतो. मी पार्किन्सन्सच्या रुग्णांसाठी इलेक्ट्रोड बसवले आहेत – आणि ऑपरेशन थिएटरमध्येच कापणारा हात थांबताना पाहिला आहे. रुग्णाच्या चेहयावर त्या क्षणी जे भाव येतात ते शब्दांत सांगता येत नाहीत. हे काम मला माहीत आहे केवळ पुस्तकातून नाही, हातांनी.
ब्रेन चिपची शस्त्रक्रिया तांत्रिकदृष्ट्या मी करत असलेल्या इतर शस्त्रक्रियांपेक्षा खूप वेगळी नाही. मला काळजी वाटते ती त्यानंतरच्या दीर्घ प्रवासाची.
जेव्हा मी रुग्णाच्या मेंदूत चिप बसवतो, तेव्हा मी फक्त शस्त्रक्रिया करत नाही. मी त्या रुग्णाची एका तंत्रज्ञान कंपनीशी ओळख करून देतो- जी पुढील अनेक वर्षे चालेल. मी असे उपकरण बसवतो जे सतत डेटा तयार करत राहील – त्या डेटाबद्दल संमतीपत्रात पुरेसे लिहिलेले नसेल. मी एका असे तंत्रज्ञानात सहभागी होतो ज्याचे दीर्घकालीन परिणाम अजून पूर्णपणे माहीत नाहीत.
माझ्या टेबलावर जो रुग्ण आहे तो मजवर विश्वास ठेवतो की मी या -सगळ्याचा नीट विचार केला आहे. तो विश्वास फक्त शस्त्रक्रियेच्या कौशल्याने पूर्ण होत नाही. त्यासाठी तंत्रज्ञान, नैतिकता, धोरण- सगळ्याचे आकलन असणे गरजेचे आहे.
“जेव्हा मी मेंदूत चिप बसवतो, तेव्हा मी फक्त शस्त्रक्रिया करत
नाही – मी त्या माणसाची एका तंत्रज्ञानाशी आयुष्यभराची
ओळख करून देतो. त्यासाठी फक्त हाताचे कौशल्य पुरत नाही.”
पुढे काय पाहायचे?
हे तंत्रज्ञान वेगाने बदलत आहे. काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात ठेवा.
सिग्नल टिकवून ठेवण्याची समस्या. नोलंडच्या मेंदूत बसवलेल्या चिपच्या अनेक तारा सुरुवातीच्या आठवड्यांत मागे सरकल्या. मेंदू परकीय वस्तूला स्वीकारत नाही – त्याभोवती डाग निर्माण होतो आणि सिग्नल कमजोर होतो. जी कंपनी हे आधी सोडवेल ती या क्षेत्रात आघाडी घेईल.
स्पीच बीसीआय – नाचेचे पुनरुज्जीवन. UC San Francisco मधील एका संघाने अर्धांगवायू रुग्णाच्या मेंदूतून शब्द ‘वाचण्याची’ क्षमता विकसित केली – प्रति मिनिट ४७ शब्द, संभाषणाच्या वेगाच्या जवळ, जगभरात लाखो लोक बोलण्याची क्षमता गमावून बसले आहेत हे तंत्रज्ञान त्यांच्यासाठी आशेचा किरण आहे.
भारताची संधी. या देशाकडे आहे प्रचंड लोकसंख्या, उत्कृष्ट अभियांत्रिकी क्षमता, आणि न्यूरोलॉजिकल आजारांचे मोठे ओझे. अमेरिकन आणि युरोपियन ब्रेन चिप्स त्या देशांच्या आरोग्य व्यवस्थेसाठी बनल्या आहेत -आणि त्यांची किंमत तशीच आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रातील किंवा ओडिशातील एखाद्या लॉक्ड-इन रुग्णाला ₹४० लाखांचे उपकरण परवडणार नाही. भारत स्वतःसाठी, स्वतःच्या किमतीत, हे उपकरण बनवू शकतो. कोणी अजून बनवलेले नाही. ही पोकळी भरणे हीच भारताची संधी आहे.
धोरण – सर्वात महत्त्वाचे. न्यूरल डेटाची मालकी कोणाची? संमती कशी असावी? या प्रश्नांची उत्तरे आत्ता ठरत आहेत आणि रुग्णांचे, डॉक्टरांचे, नागरिकांचे आवाज या चर्चेत नाहीत. ते असायला हवेत.
शेवटी, एक माणूस आणि एक फोन
नोलंड अर्कोला पहिल्या सार्वजनिक मुलाखतीत विचारण्यात आले – हे तंत्रज्ञान आणखी सुधारले तर तुम्हाला सर्वात आधी काय करायचे आहे?
त्याने सुपरपॉवर्सबद्दल सांगितले नाही. स्पर्धात्मक फायद्याबद्दल सांगितले नाही. तो म्हणाला मला आईला फोन करायचा आहे. स्वतः. कोणाची मदत न घेता.
हेच या सगळ्याचे सार आहे. देशांमधली शर्यत नाही. डेटाचे हक्क नाही. तत्त्वज्ञान नाही. एक तरुण माणूस जो स्वतःच्या आईला फोन करू शकत नाही – आणि तो पुन्हा करू शकेल असे तंत्रज्ञान.
बाकी सगळे – हे आधी नीट करण्यातूनच येते.
DR. SAMEER NARAYAN PALTEWAR